Józef Tischner i Kraków – filozof dialogu, ksiądz i kapelan Solidarności

Józef Tischner (1931-2000), ksiądz i filozof urodzony w Starym Sączu, związał z Krakowem około 50 lat życia: od wstąpienia do krakowskiego seminarium w 1950 roku do śmierci w Krakowie 28 czerwca 2000 roku. W Krakowie przyjął święcenia (1955), obronił doktorat u Romana Ingardena (1963), wygłosił na Wawelu homilię „Solidarność sumień” (19 października 1980) i stworzył filozofię dramatu. Z zestawienia redakcji wynika, że homilię wawelską wygłosił w wieku 49 lat, 25 lat po święceniach, a od wawelskiego kazania do jego śmierci minęło kolejne 20 lat. Góral z Podhala, który w czasie karnawału Solidarności stał się jednym z jej duchowych głosów, uczy patrzeć na Kraków nie tylko jak na zbiór zabytków, lecz jak na miejsce spotkania wiary, myśli i wolności. Ten tekst przybliża jego drogę, filozofię i to, co łączyło go z miastem.

Skąd pochodził Józef Tischner i jak trafił do Krakowa?

Józef Tischner urodził się 12 marca 1931 roku w Starym Sączu, w rodzinie nauczycielskiej, a dzieciństwo spędził w Łopusznej na Podhalu. Do Krakowa trafił po maturze zdanej w 1949 roku w Nowym Targu: najpierw na rok studiów prawniczych na Uniwersytecie Jagiellońskim, a w 1950 roku do krakowskiego seminarium duchownego.

Korzeniami i sercem Tischner tkwił w Podhalu, do którego wracał przez całe życie. Góralskie zakorzenienie – z jego językiem, humorem i sposobem patrzenia na świat – zostało z nim na zawsze i odcisnęło ślad także na filozofii. Drogę dorosłą związał jednak z Krakowem. W Krakowie studiował filozofię, między innymi na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie zetknął się z fenomenologią i był uczniem wybitnego filozofa Romana Ingardena; pod jego kierunkiem obronił w 1963 roku doktorat o „Ja transcendentalnym” w filozofii Edmunda Husserla. Święcenia kapłańskie przyjął 26 czerwca 1955 roku w katedrze na Wawelu, łącząc odtąd dwie role, których nigdy nie rozdzielał – księdza i myśliciela.

Filozoficznie Tischner zaczynał od fenomenologii i niemieckiej tradycji myślenia, żywo interesując się między innymi Edmundem Husserlem i Georgiem Heglem. Z czasem odszedł od czystej fenomenologii ku filozofii dialogu, z której wyrosła jego własna, oryginalna propozycja. Pośrednim etapem była habilitacja z 1974 roku, poświęcona „Ja aksjologicznemu”, czyli człowiekowi rozumianemu przez wartości.

Jakie są najważniejsze daty w życiu Józefa Tischnera?

Najważniejsze daty w życiu Józefa Tischnera to narodziny w Starym Sączu (12 marca 1931), święcenia kapłańskie (26 czerwca 1955), doktorat u Ingardena (1963), homilia „Solidarność sumień” na Wawelu (19 października 1980), „Etyka solidarności” (1981) i śmierć w Krakowie (28 czerwca 2000). Całą drogę, od narodzin po ostatnie lata w Krakowie, pokazuje rycina i tabela poniżej.

Redakcja zestawiła wydarzenia z wiekiem Tischnera w chwili każdego z nich i liczbą lat, które dzielą kolejne etapy. Tabela pokazuje rytm jego życia: od podhalańskich narodzin, przez krakowskie studia i kapłaństwo, aż po lata, w których jego głos wykraczał daleko poza mury uczelni.

Data	Wydarzenie	Wiek Tischnera (lata)	Lata od poprzedniego wydarzenia
12 marca 1931	Narodziny w Starym Sączu, w rodzinie nauczycielskiej; dzieciństwo w Łopusznej na Podhalu	0	–
1949	Matura w liceum im. Seweryna Goszczyńskiego w Nowym Targu	17-18	18
1950	Po roku prawa na Uniwersytecie Jagiellońskim wstępuje do krakowskiego seminarium duchownego	18-19	1
26 czerwca 1955	Święcenia kapłańskie w katedrze na Wawelu z rąk bp. Franciszka Jopa	24	5
1963	Doktorat na UJ pod kierunkiem Romana Ingardena („Ja transcendentalne w filozofii E. Husserla”)	31-32	8
1974	Habilitacja („Ja aksjologiczne”)	42-43	11
19 października 1980	Homilia „Solidarność sumień” w katedrze na Wawelu dla działaczy NSZZ „Solidarność”	49	6
1981	„Etyka solidarności”; pierwszy dziekan Wydziału Filozoficznego Papieskiej Akademii Teologicznej	49-50	1
1990	Polskie wydanie „Filozofii dramatu” (wydanie niemieckie: 1989)	58-59	9
1993	„Nieszczęsny dar wolności”	61-62	3
1997	„Historia filozofii po góralsku”; ponowny wybór na dziekana Wydziału Filozoficznego PAT	65-66	4
wrzesień 1999	Order Orła Białego	68	2
28 czerwca 2000	Śmierć w Krakowie; pochówek w Łopusznej	69	1

Tabela 1. Chronologia życia Józefa Tischnera z wiekiem w chwili wydarzenia. Gdy znany jest tylko rok, wiek podano jako przedział (urodziny przypadały 12 marca). Przeliczenia: redakcja.

Z Tabeli 1 widać, że najdłuższa przerwa między kolejnymi etapami dorosłego życia – 11 lat – dzieli doktorat (1963) od habilitacji (1974), a najgęstsze są lata 1980-1981 i dekada po 1990 roku, gdy książki ukazywały się niemal rok po roku. Homilię wawelską Tischner wygłosił jako 49-latek, a „Historię filozofii po góralsku” wydał, mając 65 lub 66 lat.

Na czym polega filozofia dramatu Józefa Tischnera?

Filozofia dramatu Józefa Tischnera opisuje życie ludzkie jako dramat, który rozgrywa się między ludźmi: drugi człowiek nas wzywa, a my na to wezwanie odpowiadamy. Najpełniej wyłożył ją w książce „Filozofia dramatu”, wydanej po niemiecku w 1989 roku i po polsku w 1990 roku.

W centrum filozofii dramatu stoi nie abstrakcyjny byt, lecz konkretny człowiek uwikłany w relacje z innymi. Najważniejsze stają się tu pojęcia, które Tischner badał przez lata: spotkanie, wolność, godność, wstyd, dobro i zło. Filozofia dramatu jest głęboko ludzka, bliska także refleksji nad naturą człowieka, którą rozwijamy w tekście o psychologii.

Myślenie Tischnera wyróżnia połączenie rygoru filozoficznego z troską o zwykłego człowieka i jego codzienne wybory. Tischner nie pisał dla wąskiego grona akademików – pytał o rzeczy, które dotyczą każdego: o sumienie, nadzieję, o to, jak żyć z drugim i wobec drugiego. Dobrze oddaje to jego ujęcie spotkania: twarz drugiej osoby coś nam nakazuje, zanim jeszcze cokolwiek powie – budzi odpowiedzialność, od której nie da się uciec. W tym punkcie jego filozofia bliska jest europejskiej myśli o etyce odpowiedzialności za drugiego, ale Tischner nadał jej własny, bardzo konkretny i ludzki ton.

Dlaczego Tischnera nazywa się kapelanem Solidarności?

Józefa Tischnera nazywa się kapelanem Solidarności, bo w latach 1980-1981 dał rodzącemu się ruchowi język moralny: 19 października 1980 roku wygłosił w katedrze na Wawelu homilię „Solidarność sumień” dla działaczy związku, a w 1981 roku wydał „Etykę solidarności”. W 1981 roku był też kapelanem zjazdu Solidarności.

Przełom lat 70. i 80. wyniósł Tischnera daleko poza salę wykładową. Stał się duchowym towarzyszem rodzącej się Solidarności, a homilia na Wawelu – wygłoszona niespełna dwa miesiące po porozumieniach sierpniowych – należy do symbolicznych wydarzeń tamtego czasu. Część opracowań podaje datę 18 października 1980 roku; biogramy instytucji naukowych i Senatu RP wskazują 19 października. „Etyka solidarności” zebrała teksty, w których solidarność została opisana nie jako hasło polityczne, lecz jako postawa moralna oparta na godności człowieka i prawdzie. Kazania i teksty Tischnera dawały ruchowi język i sens, którego nie sposób było wyrazić samą polityką.

Józef Tischner nie był twórcą łatwych pocieszeń. Po 1989 roku, w wolnej już Polsce, pisał między innymi o „nieszczęsnym darze wolności” – tak zatytułował książkę z 1993 roku – czyli o tym, jak trudno unieść wolność, gdy trzeba wreszcie samemu brać za nią odpowiedzialność. Ta intuicja z czasem okazała się wyjątkowo trafna.

O czym jest „Historia filozofii po góralsku”?

„Historia filozofii po góralsku”, wydana w 1997 roku w krakowskim wydawnictwie Znak, opowiada dzieje wielkich idei gwarą podhalańską, z humorem, a przy tym z filozoficzną przenikliwością. Józef Tischner opowiedział w niej historię filozofii tak, jak mógłby to zrobić mądry góral przy owczarni.

Osobne miejsce w dorobku Tischnera, i w sercach czytelników, zajmuje właśnie ta książka. Góralska opowieść nie była żartem ani uproszczeniem dla samego uproszczenia, lecz świadomym przerzuceniem mostu między uniwersytecką filozofią a zwykłym człowiekiem. W „Historii filozofii po góralsku” najlepiej widać dar Tischnera, którego nie da się nauczyć: umiejętność mówienia o rzeczach trudnych w sposób prosty, ciepły i bliski.

Co łączyło Tischnera z Krakowem i jak miasto go pamięta?

Kraków był dla Józefa Tischnera miejscem pracy i myśli przez większość dorosłego życia: wykładał w krakowskim seminarium duchownym, a potem na Papieskiej Akademii Teologicznej, której Wydziałem Filozoficznym kierował jako pierwszy dziekan od 1981 roku (ponownie wybrany w 1997 roku). W Krakowie zmarł 28 czerwca 2000 roku, a w 1998 roku otrzymał tytuł Krakowianina Roku.

Tischner był blisko związany ze środowiskiem krakowskiego „Tygodnika Powszechnego” i wydawnictwa Znak – na łamach tygodnika ukazywały się teksty, które złożyły się później na „Etykę solidarności”. W Krakowie powstawała większość jego książek, w Krakowie wygłaszał kazania, które przyciągały tłumy. Równolegle działał w Wiedniu: był współzałożycielem i pierwszym prezesem Instytutu Nauk o Człowieku (IWM), założonego na początku lat 80. Pochowano go w Łopusznej na Podhalu.

Miasto rewanżuje się Tischnerowi pamięcią – jego myśl jest wciąż obecna w krakowskim życiu intelektualnym, przypominana przez instytucje kultury, publikacje i badaczy jego dorobku. Senat RP ustanowił rok 2025, w 25. rocznicę śmierci, Rokiem ks. prof. Józefa Tischnera. Dla wielu krakowian Tischner pozostaje kimś więcej niż postacią z podręcznika: głosem, który uczył patrzeć na miasto i na drugiego człowieka z uwagą i życzliwością.

Czy Tischner jest dziś wciąż aktualny?

Józef Tischner jest czytany na nowo, bo jego pytania się nie zestarzały, choć od jego śmierci minęło 26 lat. Wolność, o którą pytał, wciąż bywa ciężarem; dialog, który stawiał w centrum, wciąż jest w cenie, a bywa go coraz mniej; godność drugiego człowieka to sprawa równie aktualna dziś, co w latach osiemdziesiątych.

Filozofia Tischnera nie daje gotowych recept, ale uczy uważności – patrzenia na życie jako na relację, w której liczy się drugi. Kto chce poznać jego myśl od środka, najlepiej sięgnie wprost do jego książek; od których zacząć, podpowiada zestawienie poniżej.

Czego czytelnicy szukają, gdy pierwszy raz sięgają po Tischnera?

Gdzie urodził się Józef Tischner i z jakim regionem jest kojarzony?

Józef Tischner urodził się 12 marca 1931 roku w Starym Sączu, ale dzieciństwo spędził w Łopusznej na Podhalu i z Podhalem jest kojarzony przez całe życie. W Łopusznej został pochowany po śmierci w Krakowie 28 czerwca 2000 roku.

Ile lat Józef Tischner był związany z Krakowem?

Józef Tischner był związany z Krakowem przez około 50 lat, od wstąpienia do krakowskiego seminarium duchownego w 1950 roku do śmierci w Krakowie w 2000 roku. Z tego okresu kilka lat przypadło na studia w Warszawie (1955-1957) i stypendium w Lowanium (1968/69).

Kiedy Józef Tischner wygłosił kazanie o solidarności sumień na Wawelu?

Homilię nazywaną „Solidarność sumień” Józef Tischner wygłosił w katedrze na Wawelu 19 października 1980 roku, niespełna dwa miesiące po podpisaniu porozumień sierpniowych. Część opracowań podaje datę 18 października 1980 roku. Rok później, w 1981 roku, ukazała się książka „Etyka solidarności”.

Od której książki Józefa Tischnera najlepiej zacząć lekturę?

Na pierwszą lekturę najlepiej nadaje się „Historia filozofii po góralsku” z 1997 roku, bo opowiada dzieje filozofii gwarą i z humorem. Czytelnik zainteresowany Solidarnością może sięgnąć po „Etykę solidarności” z 1981 roku, a gotowy na trudniejszy tekst po „Filozofię dramatu” wydaną po polsku w 1990 roku.

Czym jest filozofia dramatu Józefa Tischnera?

Filozofia dramatu to koncepcja Józefa Tischnera, według której życie człowieka rozgrywa się jako dramat w spotkaniu z drugim człowiekiem, na scenie świata i w odniesieniu do dobra i zła. Najpełniej opisał ją w książce „Filozofia dramatu”, wydanej po niemiecku w 1989 roku i po polsku w 1990 roku.

Na jakich biografiach i wydaniach dzieł opiera się ten tekst?

• Encyklopedia Solidarności oraz Encyklopedia PWN – biogram i kalendarium życia Józefa Tischnera.
• Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z 29 października 2024 r. w sprawie ustanowienia roku 2025 Rokiem ks. prof. Józefa Tischnera (M.P. 2024 poz. 933).
• Biogram Józefa Tischnera w „Polish Contemporary Philosophy and Philosophers” (Akademia Ignatianum w Krakowie).
• Życiorys patrona Hospicjum im. ks. Józefa Tischnera w Krakowie.
• Biogramy Józefa Tischnera w serwisie Dzieje.pl (Muzeum Historii Polski) i w indeksie autorów Instytutu Książki.
• Materiały Instytutu Nauk o Człowieku (IWM) w Wiedniu.
• Naukowe opracowania i bibliografie dorobku Tischnera wydawane przez krakowskie ośrodki akademickie.
• Wydania jego dzieł, w tym „Filozofia dramatu”, „Etyka solidarności”, „Nieszczęsny dar wolności” i „Historia filozofii po góralsku” (Znak, Kraków).