Józef Tischner to jeden z najważniejszych polskich filozofów i księży XX wieku – a zarazem postać nierozerwalnie związana z Krakowem. Góral z Podhala, który w tym mieście studiował, przyjął święcenia, wykładał i stworzył własną filozofię, a w czasie karnawału Solidarności stał się jednym z jej duchowych głosów. Patrzeć na Kraków „okiem tischnerowskim” znaczy widzieć w nim nie tylko zabytki, lecz miejsce spotkania wiary, myśli i wolności. Ten tekst przybliża jego drogę, filozofię i to, co łączyło go z miastem.
Józef Tischner (1931-2000)
- Ksiądz katolicki i filozof, jeden z najbardziej znanych polskich myślicieli XX wieku.
- Twórca filozofii dramatu – nurtu skupionego na spotkaniu człowieka z drugim człowiekiem.
- Kapelan Solidarności i autor „Etyki Solidarności”, współtwórca jej duchowego zaplecza.
- Profesor Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie; znany też z „Historii filozofii po góralsku”.
Z Podhala do Krakowa
Tischner urodził się 12 marca 1931 roku w Starym Sączu, a korzeniami i sercem tkwił w Podhalu, do którego wracał przez całe życie. To góralskie zakorzenienie – z jego językiem, humorem i sposobem patrzenia na świat – zostało z nim na zawsze i odcisnęło ślad także na filozofii. Drogę dorosłą związał jednak z Krakowem. Tu studiował filozofię, między innymi na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie zetknął się z fenomenologią i był uczniem wybitnego filozofa Romana Ingardena. W 1955 roku przyjął święcenia kapłańskie, łącząc odtąd dwie role, których nigdy nie rozdzielał – księdza i myśliciela.
Filozoficznie zaczynał od fenomenologii i niemieckiej tradycji myślenia, żywo interesując się między innymi Edmundem Husserlem i Georgiem Heglem. Z czasem jednak odszedł od czystej fenomenologii ku filozofii dialogu, z której wyrosła jego własna, oryginalna propozycja.
Życie w kilku datach
Zanim przejdziemy do jego myśli, warto zobaczyć całą drogę w skrócie – od narodzin w Starym Sączu po ostatnie lata w Krakowie.
Te kilka dat pokazuje rytm jego życia: od podhalańskich narodzin, przez krakowskie studia i kapłaństwo, aż po lata, w których jego głos wykraczał daleko poza mury uczelni.
Filozofia dramatu – spotkanie z drugim człowiekiem
Sercem myśli Tischnera jest filozofia dramatu, którą najpełniej wyłożył w wydanej w 1990 roku książce pod tym samym tytułem. W jej centrum stoi nie abstrakcyjny byt, lecz konkretny człowiek uwikłany w relacje z innymi. Życie ludzkie jest według Tischnera dramatem – rozgrywa się między ludźmi, w spotkaniu, w którym drugi człowiek nas wzywa, a my na to wezwanie odpowiadamy. Kluczowe stają się tu pojęcia, które badał przez lata: spotkanie, wolność, godność, wstyd, dobro i zło. To filozofia głęboko ludzka, bliska także refleksji nad naturą człowieka, którą rozwijamy w tekście o psychologii.
Tym, co wyróżnia jego myślenie, jest połączenie rygoru filozoficznego z troską o zwykłego człowieka i jego codzienne wybory. Tischner nie pisał dla wąskiego grona akademików – pytał o rzeczy, które dotyczą każdego: o sumienie, nadzieję, o to, jak żyć z drugim i wobec drugiego. Dobrze oddaje to jego ujęcie spotkania: twarz drugiej osoby coś nam nakazuje, zanim jeszcze cokolwiek powie – budzi odpowiedzialność, od której nie da się uciec. W tym punkcie jego filozofia bliska jest europejskiej myśli o etyce odpowiedzialności za drugiego, ale Tischner nadał jej własny, bardzo konkretny i ludzki ton.
Kapelan Solidarności i homilia na Wawelu
Przełom lat 70. i 80. wyniósł Tischnera daleko poza salę wykładową. Stał się duchowym towarzyszem rodzącej się Solidarności. Jesienią 1980 roku w Katedrze na Wawelu wygłosił słynną homilię o solidarności sumień, skierowaną do działaczy ruchu – jedno z symbolicznych wydarzeń tamtego czasu. Rok później ukazała się „Etyka Solidarności”, zbiór tekstów, w którym solidarność opisał nie jako hasło polityczne, lecz jako postawę moralną opartą na godności człowieka i prawdzie. Jego kazania i teksty dawały rodzącemu się ruchowi język i sens, którego nie sposób było wyrazić samą polityką.
Tischner nie był jednak twórcą łatwych pocieszeń. Po 1989 roku, w wolnej już Polsce, pisał między innymi o „nieszczęsnym darze wolności” – o tym, jak trudno unieść wolność, gdy trzeba wreszcie samemu brać za nią odpowiedzialność. To jedna z tych jego intuicji, które z czasem okazały się wyjątkowo trafne.
Filozof, który mówił po góralsku
Osobne miejsce w jego dorobku, i w sercach czytelników, zajmuje „Historia filozofii po góralsku” – napisana gwarą, z humorem, a przy tym z filozoficzną przenikliwością. Tischner opowiedział w niej dzieje wielkich idei tak, jak mógłby to zrobić mądry góral przy owczarni. To nie był żart ani uproszczenie dla samego uproszczenia, lecz świadome przerzucenie mostu między uniwersytecką filozofią a zwykłym człowiekiem. W tej książce najlepiej widać jego dar, którego nie da się nauczyć: umiejętność mówienia o rzeczach trudnych w sposób prosty, ciepły i bliski.
Tischner i Kraków – dziedzictwo
Kraków był dla Tischnera miejscem pracy i myśli przez większość dorosłego życia. Wykładał w krakowskim seminarium duchownym, a potem na Papieskiej Akademii Teologicznej, której Wydziałem Filozoficznym kierował jako dziekan. Był też blisko związany ze środowiskiem krakowskiego „Tygodnika Powszechnego” i wydawnictwa Znak – to na łamach tygodnika ukazywały się teksty, które złożyły się później na „Etykę Solidarności”. To w Krakowie powstawała większość jego książek, tu wygłaszał kazania, które przyciągały tłumy, i tu 28 czerwca 2000 roku zmarł. Miasto rewanżuje mu się pamięcią – jego myśl jest wciąż obecna w krakowskim życiu intelektualnym, przypominana przez instytucje kultury, publikacje i badaczy jego dorobku. Dla wielu krakowian pozostaje kimś więcej niż postacią z podręcznika: głosem, który uczył patrzeć na miasto i na drugiego człowieka z uwagą i życzliwością.
Dlaczego wciąż warto go czytać
Tischner bywa czytany na nowo, bo jego pytania się nie zestarzały. Wolność, o którą pytał, wciąż bywa ciężarem; dialog, który stawiał w centrum, wciąż jest w cenie, a bywa go coraz mniej; godność drugiego człowieka to sprawa równie aktualna dziś, co w latach osiemdziesiątych. Jego filozofia nie daje gotowych recept, ale uczy uważności – patrzenia na życie jako na relację, w której liczy się drugi. Jeśli chcesz poznać jego myśl od środka, najlepiej sięgnąć wprost do jego książek; od których zacząć, podpowiada zestawienie poniżej.
Do pobrania: Tischner na start – pięć książek, od których zacząć
Krótki przewodnik po najważniejszych książkach Józefa Tischnera – od najbardziej przystępnej po ambitniejszą – z podpowiedzią, dla kogo która będzie najlepsza na początek. Do wydrukowania.
Źródła
- Encyklopedia Solidarności oraz Encyklopedia PWN – biogram i kalendarium życia Józefa Tischnera.
- Naukowe opracowania i bibliografie dorobku Tischnera wydawane przez krakowskie ośrodki akademickie.
- Wydania jego dzieł, w tym „Filozofia dramatu”, „Etyka Solidarności” i „Historia filozofii po góralsku”.
Wiesław Dąbrowski od kilkunastu lat zajmuje się prowadzeniem i rozwijaniem firm — od jednoosobowej działalności po większe zespoły. Z wykształcenia ekonomista i menedżer, pisze o zarządzaniu, finansach firmowych i praktycznej stronie cyfryzacji: jak dobierać narzędzia, porządkować procesy i nie przepalać budżetu na modne rozwiązania. Ceni konkret — zamiast teorii woli listy kontrolne i przykłady, które da się wdrożyć w poniedziałek rano. Redaktor prowadzący serwisu.